بختیاری

یکی بود یکی نبود زیر گنبد کبود غیر از خدا هیچ کس نبود .

روزی روزگاری یه دالویی ( پیرزنی ) بود که هر روز صو (صبح) یه ظرف شیر انها (میگذاشت ) که سی ناشتایی بخوره .اما یه رووا (روباه ) ایووید(میامد)و شیرنه اخرد. تا اینکه یه رو دالو یه لوله داغ اکنه انه سر ظرف شیر . رووا که ایا شیرنه بخوره دهونس اسوزه . ایا با دین (دم) ظرفنه ورداره دینس اسوزه و اکنه (کنده میشود ) . دالو دیننه اورداره (برمیداره) رووا گو دالو دینمه بده دالو گو رووا شیرمه بده .

رووا رهد و رهد تا رسی (رسید) به گا . رووا گود ( گفت ) گا شیر بدم شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم (بگذارم ) هیور خراسون . گا گود ار شیر اخوی وا سیم علف بیاری .

رووا رهد و رهد تا رسی به علفزار . رووا گود علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون . علفزار گود ار علف اخوی وا سیم او (آب ) بیاری .

رووا رهد و رهد تا رسی به چشمه . به چشمه گود : چشمه او بدم . او علف زار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون . چشمه گود ایر (اگر ) او ایخوی وا ریز (ریگهای کف چشمه) سیم بیاری .

رووا رهد و رهد تا رسی به ره (راه شوسه!) . گود ره ریز بدم . ریز چشمه بدم . چشمه او بدم . او علفزار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون .ره گود ایر ریز ایخوی وا بم (به من )دو (دویدن ) بدی .

رووا رهد و رهد تا رسی به اسب . گود : اسب دو بدم . دو ره بدم . ره ریز بدم . ریز چشمه بدم . چشمه او بدم . او علفزار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون . اسب گود ایر دو ایخوی وا بم نال (نعل) بدی .

رووا رهد و رهد تا رسی به آهنگر . گود : آهنگر نال بدم . نال اسب بدم . اسب دو بدم . دو ره بدم . ره ریز بدم . ریز چشمه بدم . چشمه او بدم . او علفزار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون . آهنگر گور ایر نال ایخوی وا سی بچم ( بچه ام ) تخم مرغ بیاری .

رووا رهد و رهد تا رسی به مرغ . گود : مرغ تخم بدم . تخم آهنگر بدم . آهنگر نال بدم . نال اسب بدم . اسب دو بدم . دو ره بدم . ره ریز بدم . ریز چشمه بدم . چشمه او بدم . او علفزار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون . مرغ گود ایر تخم ایخوی وا بم دون (دانه) بدی .

رووا رهد و رهد تا رسی به تاپو ( معنی تاپو رو خودتون بگید . توی قسمت نظرات . اینم یه راهی برای نظر گرفتن از همشهریان عزیز !!! ). گود : تاپو دون بدم . دون مرغ بدم . مرغ تخم بدم . تخم آهنگر بدم . آهنگر نال بدم . نال اسب بدم . اسب دو بدم . دو ره بدم . ره ریز بدم . ریز چشمه بدم . چشمه او بدم . او علفزار بدم . علفزار علف بدم . علف گا بدم . گا شیر بدم . شیر دالو بدم . دالو دین بدم . دین ور دین بنم هیور خراسون .

تاپو به رووا دون دا (داد ) . رووا دونه دا به مرغ . مرغ بس تخم دا . تخمنه دا به آهنگر . آهنگر بس نال دا . نال دا به اسب . اسب بس دو دا . دونه دا به ره . ره بس ریز دا . ریزنه دا چشمه . چشمه بس او دا . اوونه دا علفزار . علفزار بس علف دا . علفنه دا به گا . گا بس شیر دا . شیرنه دا به دالو . دالو دین رووانه دوخت سر جاس . رووا سر نها به بیاوون و دیه طرف دالو نه رهد .

شير زنان بختياري

خشك سالي چون هجوم ملخها تمام ذخائر غذائي ايل را به اتمام رسانده بود.ديگر از آن شب نشينيها و قصه هاي شبانه كنار آتش افروخته از چوب بلوط خبري نبود.خروسي هم باقي نمانده بود تا بانگ خود را با بوي نون تيري صبح معطر كند.از آن مردمان شاد و كوشا كه در هر فصلي طراوت بهار را داشتند، تنها طرح كم رنگي از لباسهاي رنگارنگ زنان ايل بر جاي مانده بود. كبوتران ديگر ميدان نميگرفتند تا با سينه ي ُپر پَر دُور ِمادگان بچرخند. هياهوي كودكان لپ قرمز درزير سايه ديوارهاي بي ارزن و گنجشك خاموش مانده بود.

ديگراز شوخيهاي نشاط انگيز دختران جوان در راه بازگشت از چشمه خبري نبود.مادران دل سوخته فرزندان و پدران سينه سوخته ي ايل.

هيچ مرتع ايي براي چريدن گله ها باقي نمانده بود.حتي گياهان سخت هضم هم - خورده يا خورانده شده بودند. گوسفندان براي پيدا نمودن ذره اي علف خشك، آنقدر پوزه بر زمين ماليده بودند كه تمام دهانشان زخم شده بود.انبارهاي غله كفاف مردم ايل را هم نمي داد چه رسد به احشام! آسمان هم به زمين هاي ديم پشت كرده بود.اي آسمان بارانت را ببار بي مهابا بر اين خاك ديم – تو كه چون عشق بر همه برابري، دريغت از چيست؟

از دعاي آواز گونه ي هول هول هالونك....(1) هم كاري ساخته نبود. بزرگان گرد هم آمدند تا چاره اي براي اين مردم بي چاره مانده بيانديشند. بحران در حال تبديل شدن به فاجعه بود.

تصميم گرفته شد كه مردها جمع شوند و گله ها را براي يافتن چراگاه به دوردستها ببرند.

مقدمات حركت فراهم شد.هياهويي بلند شد زمان حركت شب بود تا در خنكي گله ها را جابجا كنند.اسبها زين و تفنگها پر فشنگ شد.بزرگان بر اسبها نشستند و جوانها پياده آماده حركت بودند.در آستانه ي هرخانه، وداع زن با مردش، تداعي كننده زماني بود كه براي دفاع از زمينهايشان به جنگ معارضين مي رفتند. با اين تفاوت كه اينبار صداي حماسي توشمال و نواي سوار بازي بگوش نميرسيد. اينبار نواي توشمال چپي مناسبت بيشتري داشت چون آنها و خانواده ها غم دوري را به ماتم نشسته بودن و به جنگ خشكسالي مي رفتند. حريفي غدرسرشت و بي رحم ، كه نه كودك گرسنه مي شناخت و نه بره ي بي شير- نه دست خالي مادركه بسوي فرزند كشيده شده و نه مرد شرمسار ُپراز هيچ.

الهراسب تفنگ پنج تيراش را كه موقع ازدواج از پدرش هديه گرفته بود به دست همسرش خورشيد داد و گفت: سي يه تنگ و تفاقي ،گرگي، چي – تيت بو بد ني. و با چابكي بر پشت اسبش نشست و در حاليكه دختر كوچكش را بوسه اي زد، دختر را به آغوش مادر سپرد.

اسبهای بی تاب، گردن از افسار برمی کشیدند.آخرین سفارشها و تذکرات به زنها و بچه ها داده شد.همه آماده رفتن شدند.سکوتی خوف انگیز همه جا را فرا گرفته بود، دیری نپائید که با حرکت« آبختیار» بزرگ ده، اسبها در پیش و جوانان در پی، گله ها را به حرکت درآوردند.

گله هایی که تا پیش از این، رو به هر سمتی می کردند علفزارهای پر بركت بود و چراگاههاي های سرشار.حال باید گرسنه و بی رمق بسویی روند که هیچ تضمینی برای پیدا کردن علوفه در آن وجود نداشت.حدود هزار راس میش، بز،گاو، خر و قاطر و اسب چون لشکری شکست خورده، مغموم و سر بر پشت یکدیگر به زور قدم از قدم برمیداشتند.استخوانهای دنده و کپل احشام بیرون زده بود، در این میان وضع اسبان و مادیانهای سواری از باقی بهتر بود.

مرد بختياري را بي اسب و تـفنگ ، تصور هم نبايد كرد. او اگر گرسنه هم باشد، نـا نش را به اسبش خواهد داد و روغن را به تفنگش خواهد زد.

كوه و دشت زير سم اسبان بختياري كور و تنگه ها كرَِ از صداي تفنگ بختياري بود. دشت بي سوار و مرد بي اسب و برنوغروب دو زندگيست.

داستان علی میش زا

« افسانه ی محلی (بختیاری) میشزا »

روزی روزگاری مردی با همسرش در جنگلی زندگی می کردند که تنها آرزویشان داشتن بچه بود .اسم مرد عباس و نام همسرش ناهید بود .

یک روز گوسفندان را برای چرا به کوه برده بود و داشت با خداوند به گفت و گو و دعا کردن برای صاحب بچه شدن می پرداخت . در همین حال عباس چشمش به مردی افتاد که در حال آمدن به سوی او بود . مرد به ا نزدیک شد و کمی بعد از او پرسید چرا در حال گریه هستی ؟ عباس تمام ماجرا را برای صحبت کرد. مرد از شنیدن ماجرا سیبی به او داد و گفت این سیب را به خانه ببر و به همسرت بده که بخورد تا خداوند فرزندی به شما بخشد . عباس سیب را گرفت و ؟؟؟ به خانه رسید . در حالی که همسرش مشغول دوشیدن شیر گله بود عباس نزد همسر آمد و تمام قصه را برایش شرح داد و سیب را به او داد ، ناهید سیب را به دو نیم تقسیم کرده نیمی از آن را خورد و نیمی دیگر را روی پایش گذاشت . در همین حال که ناهید مشغول خوردن سیب بود ناگهان چشم گوسفند به سیب افتاد و نصف دیگر سیب را خورد . ناهید هنگامی که دید گوسفند؟؟؟ دیگر سیب را خورده است با ناامیدی تمام به همسرش نگاه کرد و چیزی نگفت و رفت ....

روزها و ماه ها گذشت ناهید و گوسفند باردار شدند سرانجام گوسفند پسری به دنیا آورد و ناهید نیز گوسفند .

عباس از تعجب زبانش بند آمد با خودش می گفت خدایا چه حکمتی است که من متوجه آن نمی شوم ؟ خدایا چه کاری از من ساخته است ؟! عباس با خودش تصمیم گرفت و گفت بهترین کار این است که پسری که خداوند از طریق این گوسفند به ما عطا کرده را به ناهید بدهم تا آن را بزرگ کند ، ناهید وقتی از تصمیم عباس مطلع شد آن را با جان و دل پذیرفت و به مبادله کودک و گوسفند با میش اقدام کرد . سرانجام ناهید که در پوست خود نمی گنجید اسم کودک را علی میشزا نهاد. و علی را همچون فرزند خود بزرگ کرد . کم کم علی بزرگ می شود و به سن دوازده سالگی نزدیک شده است . علی میشزا از اینکه در یک خانواده ی اصیل زندگی می کرد احساس خوشبختی می کرد . عباس یک اسب قرمز داشت و آن چنان آن را دوست داشت که همیشه هر جا که می رفت آن را همراه خود می برد . یک روز علی میشزا پیش پدرش رفت و گفت : پدر جان چرا اسب ما کره ندارد ؟ پدرش جواب داد نمی دانم پسرم از وقتی که این اسب را خریدم وقتی باردار می شود کره ی خود را داخل دریا می اندازد نمی دانم چه حکمتی است که این کار را انجام می دهد .

علی میشزا صبر کرد تا اسب باردار شد ، وقتی اسب باردار شد و می خواست کره را در آب دریا بیندازد علی توری را داخل دریا انداخت و کره را گرفت کره به حرف آمد و گفت علی تو نمی توانی مرا بزرگ کنی خرج من زیاد است. علی گفت مگر خرج تو چقدر است که من نمی توانم آن را بدهم ؟کره گفت : من هر روز شیر 9 گوسفند که رنگ سفید داشته باشند و یک مشت نقل را می خواهم » علی با کمال میل این شرایط را پذیرفت و گفت من می توانم آنها را برای تو فراهم کنم .

کره سیاه بود به همین دلیل علی میشزا اسم آنرا کره ی سیاه نهاد. هر روز علی شیر و نقل ها را برای کره سیاه می برد در حالی که نمی دانست ناهید شیر یک گوسفند و چند تا از نقل ها ی آن را بر می داشت.

ناهید کم کم داشت به علی علاقه مند می شد در حالی که اسب نمی دانست . یک روز ناهید تصمیم گرفت که به علی قضیه را بگوید وقتی ناهید پیش علی رفت به او گفت من به تو علاقه مند شده ام علی با شنیدن این حرف خیلی ناراحت شد و ناهید از اینکه پیشنهادش را علی رد کرده بود با عصبانیت رفت . ناهید از این موضوع بسیار ناراحت شد و ازآن پس از علی متنفر شد. سرانجام علی به سن 24 سالگی نزدیک شده است و شخصی رعنا و خوش چهره گشته است . مکر و حیله ناهید نیز در حال فزونی است و به هر شکلی که شده است می خواهد به علی صدمه وارد کند . روزی یک عقرب را در کفش علی گذاشت ، علی از خواب بلند شد می خواست به مکتب برود کره سیاه علی را صدا زد و گفت علی میشزا ، علی گفت جونم کره سیاه . وقتی می خواهی به مکتب بروی کفشت را بتکان. علی نیز این کار را کرد و به خاطر کمک کره سیاه از دام ناهید این دفعه نجات پیدا کرد . ناهید ناراحت شده مبهوت ماند از اینکه چگونه عقرب علی را ترک کرد. ناهید پس از تحقیق دید این کار کره سیاه است. با خود گفت : « مگر کره سیاه جادو گر است که از نقشه های من باخبر است پس تصمیم گرفت که ابتدا کره سیاه را بکشد سپس سراغ علی برود .

روزی ناهید نزدی طبیب رفت و اندکی پول به او داد و گفت اگر روزی همسرم پیش تو آمد و می خواست از بیماری من با خبر شود به او بگو دوای آن خون کره سیاه است . طبیب پذیرفت و بعد از ان سراغ معلم علی رفت وبه او گفت اگر علی فردا می خواست از مدرسه خارج شود به هیچ وجه به او اجازه نده معلم قبول کرد . ناهید به خانه برگشت و مقداری نان خشک زیر لباس خود بر روی قفسه سینه بست و مقداری زردچوبه به صورت خود پاشید وقتی عباس از کوه برگشت دید که ناهید در حال گریه و زاری است و به شدت مریض و رنگ پریده است . عباس پس از دیدن ناهید محزون و غمناک نزد طبیب رفت و گفت همسرم صورتش زرد شده و وقتی ازشدت سرفه به سینه خودمی زند ، خش خش سینه اش بلند می شود. طبیب طبق نقشه ی ناهید به عباس گفت اگر خون کره سیاه بهش ندهی همسرت تا سه روز دوام نمی آورد. عباس با شندین این خبر بسیار ناراحت شد و گفت : علی این کره را مثل چشمانش دوست دارد و خدایا چه کار کنم !

وقتی علی از مکتب آمد کره سیاه صدایش زد و گفت ناهید چنین نقشه ای را برای تو تدارک دیده است و در پی آن نقشه کشتن مرا در سر پرورانده است . اگر فردا دیر آمدی من سه دفعه صدا می کنم اگر نیامدی مرا می کشند. وقتی علی وارد خانه شد پدرش گفت که من می خواهم کره تو را بکشم تا ناهید مداوا شود علی که ماجرا را می دانست چیزی نگفت.

صبح که شد علی میشزا خود را آماده کرد و می خواست به مکتب برود بعد از نیم ساعت نشستن در مکتب کره اولین صدا را کرد، علی بلند شد و گفت آقا اجازه می دهی به خانه بروم . استاد اجازه نداد ، دفعه ی دوم کره صدا کرد امّا روی رخصت از دهان استاد هویدا نبود. در حالی که معلم مشغول نوشتن کتابی بود علی از مکتب فرار کرد و به خانه رسید و وقتی علی دید پدرش کره را بر خاک گذاشته و می خواهد آن را بکشد علی گفت پدر جان ، دست نگهدار ، پدر من از سن 12 سالگی تا الان دارم از این کره مراقبت می کنم حداقل اجازه بده کمی با او سوار بازی کنم تا آرام بگیرم . عباس اجازه داد . علی با کره سه دور زد و بعد از دور چهارم با پدر خداحافظی کرد و پا به فرار گذاشتند.نان رفت که گویی اصلاً در آن مکان نبود و بعد از دو ساعت راه ، به رودخانه ای رسیدند؛ علی به کُره ی سیاه گفت الآن چطور باید از این رودخانه عبور کنیم. کره سیاه گفت علی میشزا ، علی گفت جونم کره ی سیاه چشمانت را ببند تا وقتی نگفتم آن ها را باز نکن ، علی چشمانش را بست و بعد از 5 دقیقه کره ی سیاه گفت چشمانت را باز کن وقتی چشمانش را بازکرد دید آن طرف رودخانه قرار دارد و کفشک و یک پایش خیس شده بود. کره گفت مادرت هر روز شیر یک گوسفند و چند تا از نقل ها را به من نمی داد به خاطر همین است که کفشک من خیس شده است.

رفتند و رفتند تا اینکه به رودخانه ای رسیدند . علی لباس هایش را درآورد و لباسی کهنه در تن کرد بعد پوست گاوی را روی سر گذاشت طوری که به نظر می رسید کچل است . در آن دهکده پادشاهی زندگی می کرد که هفت دختر داشت یک روز علی داشت حمام می کرد و دختر کوچک پادشاه دید علی دارد پوست گاو را روی سر خود می گذارد و لباس های کهنه می پوشد. چندی بعد کره به علی گفت چند تار از موهای مرا بکن و وقتی به من احتیاج داشتی آنان را اتش بزن تا من نزد تو بیایم .

روزی پادشاه گفت تمام جوانهای دهکده را جمع کنید می خواهم دخترانم هر کدام را انتخاب کردند با او ازدواج کنند. 6 دختر بزرگ 6 پسر را انتخاب کرده و دختر کوچک هنوز کسی را انتخاب نکرده بود .

همه به او می گفتند تو چرا کسی را انتخاب نمی کنی ؟ گفت « من پسری را دوست دارم هنوز نیامده است » پس از مدتی پسر کچل آمد دختر گفت من این پسر را دوست داشتم و می خواهم با آن ازدواج کنم 6 دختر به او خندیدند و گفتند خاک بر سرت تو هم دلخوشی که همسر انتخاب کرده ای ؟

بعد از ازدواج دختر ها ، پادشاه به هر کدام یک کاخ داد و به دختر کوچک یک اتاقی داد که گوسفندان هم در آنجا بودند. روزی پادشاه دامادهای خود را جمع کرد و به هر کدام یک اسب داد به کچل نیز یک الاغ که پایش می لنگید داد و گفت بروید و کلاه های هم را بردارید هر کس بیشترین کلاه ها را جمع کرد پیش من یک جایزه دارد. دامادها رفتند و علی میشزا هم رفت و موی کره ی سیاه را به آتش کشید کره ی سیاه آمد و علی سوار آن شد و تمام کلاه ها را جمع کرد دختر ها بالای کاخ بودند و هر کسی می گفت شوهر من تمام کلاه ها را جمع می کند و بقیه دخترها دختر کوچک را از بالا به پایین انداختند و دستش را شکستند علی پس از جمع کردن کلاه ها پوست را بر سر نهاد و آنها را نزد پادشاه آورد و گفت چطور کلاه ها را جمع کردی ؟ علی گفت که کلاه ها را درون میدان ریخته بودن و من آنها را جمع کردم . وقتی علی میشزا آمد و همسرش را دید که دستش شکسته بود ناراحت شد .

روزی دیگر پادشاه دامادها را جمع کرد و از آنها خواست که به شکار بروند و به هر کدام از آنها یک اسب و یک تفنگ داد و به علی نیز یک الاغ. علی میشزا از آنها جدا شد و رفت موی کری سیاه را آتش زد و پوست را از سرش در آورد و زیر یک درخت چادری زد و گفت کره ی سیاه چه کار کنم ؟ کره ی سیاه گفت « چشمانت را ببند تا من تمام حیوانات جنگل را جمع کنم.کره ی سیاه تمام حیوانات را جمع کرد و به علی گفت چشمانت را باز کن و وقتی علی چشمانش را باز کرد تعجب کرد. شش تا داماد از دور در حال تماشا بودند و گفتند: آنجا چیه بیا بریم نگاه کنیم آنجا چه خبره ! وقتی رسیدند آنجا دیدند یک آقا با تمام حیوانات آنجا است آنها علی میشزا را نشناختند به انها گفت دنبال چیزی هستید ؟ دامادها گفتند بله ما به امر پادشاه برای شکار آمده ایم . آیا اجازه می دهی که هر کدام از ما یک بزکوهی برداریم گفت بله ولی یک شرط دارد که خودم سر آنها را ببرم، دامادها هم قبول کردند هر کدام از آنها شش بز گرفتند و علی سر آنها را برید و با خودش می گفت شیرینی به سر تلخی به بدن پازن وقتی این را گفت به دست هر کدام یک مهر زد و دامادها به او گفتند اگر یک آقای کچل آمد ( منظور علی میشزا ) این سرها را به آن بده . علی میشزا پوست را روی سر گذاشت و سرها را آورد.

وقتی پادشاه پیش دامادها آمد که کباب بخورد . طعم کبابها تلخ به نظر می آمد . تعجب کرد و گفت مگر می شود این گوشت ها تلخ باشد. پیش دختر کوچک نیز رفت و هنگامی که وارد شد پسری رعنا و خوش قامت آنجا نشسته بود . پادشاه به همسرش گفت این کی که پیش دخترم کچل کجا رفته است ؟ دختر گفت پدر جان این همان همسر کچل من است. پدر تعجب کرد و گفت امّا دخترم همسر تو کچل بوده است. دختر گفت بلی او پوست گاو را بر سر خود می گذاشت تا از دید دیگران مخفی باشد. علی میشزا هم گفت بله پدر جان همین طور است و تمام قصه را شرح داد. دختر گفت پدر جان بگذریم بیایید از این سر ها بخورید، پادشاه هنگامی که از کله خورد بسیار خوشحال شد و گفت این کله ها بهترین و خوشمزه ترین این صید ها در نظر من هستند. پادشاه کمی بعد به خود آمد و گفت آیا خودتان بزها را شکار کردید. گفت آری پس از دیدن این ماجرا ، شش داماد را درخواست کرد و به آنها گفت آیا خودتان این شکار را انجام دادید همه گفتند « بله» علی میشزا گفت دروغ می گویند من بودم که بزها را به شما دادم. پادشاه گفت سند تو چیست. علی گفت من روی دست آنها مهری زدم . پادشاه مهر را روی دست دامادهایش دید بسیار تعجب کرد و گفت احسنت بر تو ، تو بهترین داماد من هستی و با پشتکار و تلاش فراوان گوهر وجودت را به من نمایاندی. سرانجام پادشاه او را به عنوان پادشاه و همسرش را به عنوان ملکه و 6 داماد و دخترهایش را کنیز او قرار داد .